هايكوهاي طنزآميز*
هايكو قالب شعر ژاپني است در هفده هجا در سه سطرِ پنج، هفت و پنج هجايي كه واكنش عاطفي يا اخلاقي شاعر است به اشيا، مناظر طبيعي، فصلهاي سال، پديدههاي طبيعي و لحظههاي كوتاه زندگي و طبيعت. قالب شعري هايكو را طبعاً در ترجمه به هيچ زباني نميتوان حفظ كرد. هايكو تأثير فراواني بر برخي از شاعران فرنگي و ايراني گذاشته، به ويژه بر جنبش ادبي ايماژيسم.
طنز از ديرباز عنصر پويايي در سنت ادبي ژاپني بوده و روز به روز بر اهميّت آن افزوده شده است.
مترجمان در ترجمة هايكو به سه راه رفتهاند:
1. ترجمة لفظي، استفاده از حداقل واژهها در ترجمه براي مطابقت با ايجاز كلامي كه ذاتي هايكوست، و نيز رعايت الگوي هفده هجايي اين گونة ادبي؛
2. شرح و تفسير به منظور انتقال هر چه روشنتر مفاهيم و احساسات؛ و
3. راه بينابين، يعني ايجاز غيرمخّل و تفسير اندك و گهگاه.
برخي از مترجمان هايكو، بيهيچ توضيحي، آن را ترجمه كردهاند، اما برخي توضيحاتي با ترجمه همراه ساختهاند كه اين توضيحات بر دو نوع است:
1. شرح واژههاي مشكل، دادن توضيحاتي دربارة عناصر فرهنگ مادي و معنوي ژاپني، منشأ و دليل سرايش شعر، تأثير و تأثر هايكوهاي خاص؛
2. تحليل هايكو و، به عبارت سادهتر، معني كردن آن، كه اين كار نوعي تصميمگيري براي خواننده است و جهت دادن خواننده براي رسيدن به دركي كه تنها مورد نظر مترجم بوده است.
نوع نگرش به ترجمه است كه تعيين ميكند مترجمي راه ايجاز (مخلّ) را در پيش گيرد، يا شرح و تفسير، يا ميانة مليح را. در نتيجه، معروفترين هايكوي باشو در انگليسي، تا آنجا كه نگارنده مطّلع است، دستكم هشت ترجمه يافته است:
Furuike ya / kawazu tobikomu / mizu no oto
Old Pond – frogs jumped in – sound of water
لافكاديو هرن
A lonely pond in age-old stillness sleeps…
Apart, unstirred by sound or motion … till
Suddenly into it a lithe frog leaps.
كورتيس هيدن پِيج
The quiet pond
A frog leaps in,
The sound of water
ادوارد جي. سيدن استيكر
old pond …
a frog leaps in ,
water’s sound
ويليام جِي. هيگينسون
Th’old pond─ a frog jumps in. Kerplunk!
آلن جينزبرگ
The old pond!
A frog jumps in
Sound of the water.
اِن. جي. شينكوكايي
Oh thou unrippled pool of quietness
Upon whose shimmering surface, like the tears
Of olden days, a small batrachian leaps
The while aquatic sounds assail our ears.
ليندلي ويليامز هابل
pond
forg
plop!
جيمز كركاپ
ع. پاشايي اين هايكو را چنين برگردانده:
بر بركة كهن
غوكي ناگاه فرو ميجهد.
صداي آب.
گرچه بسياري از هايكوها در سه سطرِ پنج، هفت، و پنج سيلابي آراسته ميشوند، هايكوهايي نيز به زبان غيرهجايي سروده شدهاند و هايكوهاي تكسطري نيز داريم كه غالباً از يك جمله تشكيل شدهاند، و تعداد هجاهاي آنها متفاوت است. بنابراين، اصرار بعضي از مترجمان به رعايت الگوي اصلي هجايي هايكو و آوردن ترجمه در سه سطر لزوم مالايلزم است.
نمونههاي زير از كتاب طنز هايكو: قريحه و سخره در شعرها و نقشهاي ژاپني (Haiku Humor: Wit and Folly in Japanese Poems and Prints) گردآوردة استيون آديس (2007) ترجمه شده است.
One umbrella-
the person more in love
gets wet
چترْ يكي
آنكه عاشقتر
خيستر
كِيسانجين
Feigning sleep-
the snoring is
too sincere
خود را به خواب زده
خروپفش
بس بی ریا
ناشناس
“After you die
they’ll be valuable”
he tells the painter
به نگارگر ميگويد:
«ساختههايت
بعدِ مرگت
پربها ميشوند.»
ناشناس
Rather than money
he gives plenty
of advice
به جاي پول
نصيحت فراوان بخشيد
ناشناس
By saying not to worry
he says something
worrisome
ميگويد:
«اِي، غمي نيست.»
و اينگونه خود بر غم ميافزايد
ناشناس
Very secretly
the medicine peddler
is sick
در خفا
رنجور است
عطّار دورهگرد
ناشناس
Taking a nap
looks more refined
when holding a book
چرت زدن
فاضلانهتر است
كتاب در دست
ناشناس
Listening to his dad’s advice
he had something else
in mind
گوش به پند پدر
سر در جاي دگر
ناشناس
What he had learned
was a nuisance
to his next teacher
آموختههايش
دردسري بود
براي معلمان بعدياش
ناشناس
“Let’s pull them all’’
says the dentist
generously
دندانپزشك
چه سخاوتمندانه ميگويد:
«بگذار همه را بكِشم.»
ناشناس
Sharing the same blood
but we’re not related─
the hateful mosquito!
همخونيم
امّا نه خويشاوند
اي پشة پليد!
جومو (1662-1704)
Morning glories-
even from unskilled brushes
they look elegant
شكوه صبح
باشکوه است
حتي در قلم نقاش ناشي
باشو (1644-1694)
Unaware
of a thief’s gaze-
chilled melons
غافلند از نگاه دزدان
خربزههاي خنك
ايسسا (1762-1826)
Even the winner
of the argument
has a hard time sleeping
حتي برندة جدل هم
خواب خوشي ندارد
تاكاشين گيوكوتورو (1887-1953)
After my sneeze
all is quiet-
summer mountains
بعدِ عطسهام
سكوت محض است
در كوهستانهاي تابستاني
ياسوئي (1658-1743)
At the sound of footsteps
it divided in two-
the shadow
با صداي پا
سايه
دو تا شد
ناشناس
With both hands
thrust up mightily
my yawn
با دو دستان
راهش را به زور به بالا ميكشد
خميازهام
ناشناس
While he’s dozing
the wind is turning
the pages of his book
چرت ميزند
و باد
كتابش را ورق ميزند
ناشناس
Talking a nap-
the roof over his face
made by a book
چرت ميزند
سقف صورتش
كتاب
ناشناس
Cats eyes
children’s hearts
autumn sky – all fickle
چشمان گربهها
قلب كودكان
و آسمان پاييزي
جملگی متلوّنند
ناشناس
Pursued,
it hides in the moon-
the firefly
حيواني به دنبال كرم شبتاب ـ
او خود را
در ماه پنهان ميكند
سانو رييوتا (1890-1954)
One sneeze-
and I lost sight of
the skylark
عطسه-
و چكاوك از نظرم گم شد
پايو (1702-1783)
The bird set free-
so happy
it bumps into a tree
پرندة رها شده از قفس-
چه شادمان-
ميخورد به درخت
ناشناس
Frogs grow silent
noble humans
are passing by
قورباغهها ساكت ميشوند
انسانهاي شریف
دارند ميگذرند
راكوكيو
Each tree
announces its name
at sprouting time
هر درختي
نامش را اعلام ميكند
به وقت جوانهزدن
ايسسا
On my shoulder
is it longing for a companion?
a red dragonfly
آيا مينشيند بر شانهام
سنجاقك قرمز
به شوق همنشيني؟
سوسِكي
The bitter persimmons
spending their autumn
quietly
خاموش ميگذرانند پاييز را
خرمالوهاي تلخ
ريتو (1681-1755)
* دوست شاعرم، دكتر علي سرور يعقوبي، اصلاحات ارزندهاي در اين ترجمه صورت دادند كه از ايشان بسيار سپاسگزارم.
